Bloggfęrslur mįnašarins, jślķ 2012

Ęttu žingmenn aš fylgja forystu flokksins ķ blindni eša įstunda gagnrżna hugsun ķ sérhverju mįli?

Į Ķslandi, séš utanfrį, viršist flokkapólitķk einkennast af skorti į gagnrżnni hugsun. Hópur fólks setur įkvešnar lķnur, markmiš, reikna ég meš, og sķšan eiga allir žingmenn viškomandi flokks aš fylgja žessum lķnum. Eftir aš hafa fylgt žessum lķnum blindandi ķ einhvern tķma, geta žeir fariš aš trśa meira į lķnuna sjįlfa heldur en eigin dómgreind. Žaš er hęttulegt og getur oršiš til žess aš slęmar įkvaršanir eru teknar og jafnvel barist af hörku til aš eigin lķna nįi aš halda. Sérstaklega slęmt er žegar lķnan veršur afstęš og tengd hag flokksins fyrst og fremst: til dęmis er lķnan "aš nį völdum" mun verri en aš "vernda hag žjóšarinnar". Hversu göfug sem žessi lķna getur oršiš, mį aldrei gera hana aš tabś, einhverju sem ekki mį gagnrżna.

Ég velti fyrir mer hvort aš alžingismenn spyrji sig gagnrżnna spurninga fyrir hverja einustu lagasetningu, eša hvort žeir nenni kannski ekki aš pęla ķ öllum žessum lögum og langi frekar aš gera eitthvaš annaš. Spyrja žeir sig žessara grundvallarspurninga žegar kemur aš nżrri lagasetningu?

 

  1. Eru nżju lögin sanngjörn?
  2. Hvert er markmiš žeirra?
  3. Eru žau lķkleg til aš nį tilsettum įrangri?
  4. Gętu žau óvart veriš einhverjum skašleg? 
  5. Ef žau gętu veriš skašleg, getum viš boriš saman mögulegan skaša og mögulegt virši? 
Umręšur um nż lög ęttu aš snśast um slķkar spurningar, kafa djśpt ķ mįliš. Ekki bara žrasa og sķšan lįta meirihluta žings rįša. Žaš hlżtur aš vera mögulegt aš komast aš skynsamlegum nišurstöšum žegar kemur aš lögum, įn žess aš tengja žau flokkspólitķk. 
 
Vandinn viš stjórnmįlin er aš stjórnmįlamenn žurfa sķfellt aš hugsa um eigin stöšu innan flokksins. Segi žeir eša meti eitthvaš sem ekki er ķ samręmi viš flokkslķnur, er žaš lķklegt til aš skapa óvild gagnvart persónu žeirra. Mótsögnin hérna er sś aš hópur er lķklegri til aš nį įrangri ef allir stefna aš sama marki, en ef markmišiš gefur gagnrżnni hugsun ekkert svigrśm, žį eru litlar lķkur į aš vinnan verši į endanum til góšs.  
 
Markmiš, hins vegar, sem gera rįš fyrir gagnrżnni hugsun, hvetja flokksmenn til aš rannsaka og meta hvert mįl į žeim forsendum sem mįliš stendur į, ķ staš žess aš setja flokkslķnuna sem forsendu, vęri lķklegra til įrangurs en flest žau stjórnmįlaöfl sem viš upplifum ķ dag, žar sem naušsynlegt viršist vera aš slį fram hugmynd og standa viš hana ķ gegnum žykkt og žunnt.
 
Mér lķkaši viš Borgarahreyfinguna žegar hśn fyrst kom fram, žvķ ķ grundvelli stendur hśn fyrir gagnrżna hugsun. En ekki eitt įr leiš eftir aš fjórir mešlimir komust į žing, aš į įrsfundi samtakanna var reynt aš koma flokkslķnuhugsuninni inn ķ flokkinn. Žess vegna varš Hreyfingin til. Žaš er eins og ķslensk stjórnmįlahefš vinni gegn gagnrżnni hugsun, sjįlfsagt įn žess aš įtti sig į aš hśn geri žaš. Af žessum sökum grunar mig aš flokkur sem nefnir sig "Samstaša" eša "Samfylking" standi illa, žvķ aš ķ nafni flokkanna felst veikleiki žeirra, aš betra sé aš standa saman heldur en aš hugsa gagnrżniš um hvert mįl. Sjįlfstęšisflokkurinn hefur žó gott hugtak ķ heiti sķnu, en viršist žvķ mišur ekki fylgja žvķ eftir ķ reynd, heldur fellur ķ sömu gryfjuna, aš fylgja flokkslķnu, heldur en aš kafa djśpt ķ sérhvert mįl.
 
Žannig lķtur žetta śt frį mķnu sjónarhorni.
 
Gagnrżnin hugsun krefst töluveršrar sjįlfskošunar af žeim sem įstundar hana. Sį sem heyrir nżja hugmynd gęti hugsaš meš sér "žetta hljómar vel", "žessi žingmašur flytur mįliš af sannfęringu", eša "žessi žingmašur er svo flottur aš mįliš hlżtur aš vera vel unniš", eša "hvķlķkt hneyksli!" 
 
Gagnrżnin hugsun kemur ekki ķ veg fyrir žessa fyrstu tilfinningar, heldur krefst žess aš viš hugsum dżpra, aš viš metum ekki ašeins virši viškomandi hugmyndar, heldur einnig virši okkar eigin gildisdóms į hugmyndunum. Viš getum nefnilega haft rangt fyrir okkur, sama hversu hrifin eša hneyksluš viš getum veriš viš fyrstu kynni. 
 
Meš žvķ aš efast ekki ašeins um flokkslķnuna, heldur einnig um okkar eigin persónulegu lķnu, og meš žvķ aš rannsaka ekki ašeins bįšar, heldur allar hlišar viškomandi mįls, žį stundum viš gagnrżna hugsun. Ef okkur finnst eitthvaš augljóslega rétt, og gefum sjįlfum okkur ekki fęri į aš meta hvort okkar eigin dómur sé réttur eša rangur, žį stundum viš ekki gagnrżna hugsun.
 
Žaš er nefnilega tvennt ólķkt: aš vera gagnrżninn į andstęšar skošanir, og aš hugsa gagnrżniš.
 
Śt frį žessu ętti aš vera ljóst aš hinn gagnrżni hugsušur žarf aš hafa frjótt ķmyndunarafl, til aš ķmynda sér ólķkar mögulegar ašstęšur sem geta komiš upp vegna lagasetningarinnar, veršur aš vera rökfastur, til aš sjį śtfyrir eigin skošanir og gildisdóma, og žarf aš geta endurmetiš mįliš eftir aš hafa öšlast žann skilning į mįlinu sem naušsynlegur er.
 
Meš žvķ aš hugsa į slķkan hįtt, vęrum viš ekki ašeins lķkleg til aš vera meš eša į móti lagasetningunni, eša flokkinum sem flytur hana, heldur įtta okkur į hvort hśn sé góš eša slęm, og žį finna betri leišir til aš nį žvķ markmiši sem lagasetningunni er ętlaš.  

 


Hver er munurinn į hugsun, gagnrżnni hugsun og umhugsun?

Hugsun er kallaš žaš fyrirbęri sem į sér staš žegar viš tökum įkvaršanir. Žessar įkvaršanir geta veriš misjafnlega góšar, og viršast tilviljunarkenndari eftir žvķ sem hugsunin į bakviš žęr er minni. Žannig mętti segja aš viš hugsum į žrjį ólķka vegu. Viš getum sleppt hugsunarleysinu, sem yfirleitt birtist sem innsęi, fordómar, žrjóska eša jafnvel heimska, hvaš svo sem žaš er.

Hugsun įn umhugsunar viršist vera sem streymandi fljót, tengt žeim įreitum sem skynfęri okkar taka viš ķ sķfellu, og ķ athöfnum okkar renna hugsanir okkar saman viš žessi įreiti. Dęmi um slķka hugsun er žegar viš tökum manneskju algjörlega til fyrirmyndar, viš hermum eftir žvķ sem hśn gerir, ekki vegna žess aš žaš sem hśn gerir er eitthvaš gott eša merkilegt, heldur einfaldlega vegna žess aš ef einhver gerir eitthvaš įkvešiš, žį er viškomandi bśinn aš opna möguleikann fyrir žvķ aš ašrir geri žaš sama.

Umhugsun er nęsta stig hugsunar, žegar manneskja sem horfir į ašra manneskju gera eitthvaš, eša segja eitthvaš, og ķ staš žess aš apa eftir fyrri manneskjunni, žį staldrar viškomand viš og veltir hlutunum fyrir sér. Žetta getur oršiš til žess aš betri įkvaršanir eru teknar, og ekki apaš eftir öllu frį hverjum sem er.

Gagnrżnin hugsun er ennžį ęšra stig hugsunar. Munurinn į gagnrżnni hugsun og umhugsun er sś aš umhugsunin į žaš til aš vera tilviljunarkennd, į mešan gagnrżnin hugsun er kerfisbundin, aš įkvešnu marki. Hinn gagnrżni hugsušur gerir sér grein fyrir hvort hann hafi žekkingu eša skilning į fyrirbęri, lętur žekkingu sķna og skilning tala ķ gegnum eigin verk, getur einnig rannsakaš og rżnt betur ķ eigin skilning, žekkingu og verk. Hann getur einnig tengt žessar hugmyndir öšrum hugmyndum og įttaš sig žannig į óvęntum hlišum eigin žekkingar, og loks eftir slķka rannsókn veršur viškomandi tilbśinn til aš taka įkvöršun sem byggir į viškomandi žekkingu, skilningu og verkum. Og ekki nóg meš žaš, hann įttar sig į aš honum getur skeikaš, žó aš hann hafi unniš rannsókn sķna vel, og er alltaf tilbśinn aš endurskoša eigin dóma, sem og dóma annarra.

Žaš er fyrst žegar gagnrżnin hugsun er unnin ķ hópi fólks, sem hśn veršur aš mögnušu verkfęri, ekki ašeins til aš bęta žekkingu sérhvers žįtttakenda, heldur einnig til aš mynda samręšu sem getur žróaš žekkingu, skilning og verk sem framkvęmd fyrirtękis eša stofnunar.  

Ég veit ekki hvort til sé enn ęšra stig hugsunar eša hugsunarleysis, einhvers konar uppljómun eša innsęi; og er satt best aš segja ekki viss um hver munurinn er į innsęi, fordómum, žrjósku og heimsku.   

Ķ daglegu lķfi reikna ég meš aš manneskjur stundi afar takmarkaš gagnrżna hugsun, einfaldlega vegna žess aš žaš kostar mikla vinnu og aga. Gagnrżnin hugsun er grundvallarstarfsemi ķ hįtęknifyrirtękja og hįskólum, ķ kennslu, žróun, forritun, verkfręši, og žar fram eftir götunum. 

Ętli fólk almennt nenni aš beita gagnrżnni hugsun? Er ekki miklu aušveldara aš fylgja félögunum, eša staldra viš og skoša hlutina ašeins betur, og taka sķšan įkvöršun? Nennum viš aš kafa nógu djśpt til aš taka vitrar įkvaršanir, nennum viš aš ręša saman af viti, rannsaka okkar eigin hugmyndir, eins og til dęmis fyrir lżšręšislegar kosningar į žingflokkum eša forseta?

Er žaš įstęša žess aš almenningsįlitinu er meira stjórnaš af trś og pólitķk en gagnrżnni hugsun? Leti? Skortur į aga? Žį er ég ekki ašeins aš tala um ķslenskt samhengi, heldur alžjóšlega žręlkunarhneigš til leti, agaleysis og skilyršislausrar hlķšni gagnvart yfirvaldi, hvaša yfirvaldi sem er. 


Hvašan sprettur illskan?

Minningarathöfnin um fórnarlömbin 22. jślķ 2012 į Śtey var falleg og einlęg. Žetta var ķ mišbę Stavanger. Ķ lok athafnarinnar fleytti fjöldi fólks rósum į tjörninni til minningar um fólkiš sem missti lķfiš ķ žessari grimmu, köldu og žaulskipulögušu įrįs. 
 
Ašeins eitt orš viršist geta lżst žvķ sem viš upplifum viš umhugsun um slķk vošaverk: illska
 
Illsku er hęgt aš skilgreina sem vķsvitandi og samfellda ętlun til aš valda skaša, og fylgja žessari ętlun eftir ķ verki, oftar en einu sinni.  
 
Hvašan ętli slķk illska spretti?
 
Spinoza sagši ķ sišfręši sinni: "...ef mannshugurinn hefši ekkert annaš en nógu góšar hugmyndir, žį myndi hann ekki forma neina hugmynd um illsku."
 
Žį mętti hugleiša, hvort aš menntun sé mešal annars ętlaš aš śtrżma hugmyndum um illsku, žar sem menntun vinnur aš innleišingu góšra hugmynda ķ huga sérhverra manneskju į heildstęšan hįtt, hugmynda sem byggja į žekkingu, hinu sanna, hinu góša, hinu fagra og heilsteyptri heimsmynd.
 
Žegar heimsmyndin skekkist ķ hugum okkar, žegar hśn er löguš aš einföldušum hugmyndum um heiminn, ķ staš žess aš vera ķ takt viš veruleikann og heilbrigt samfélag, žį getur hvaš sem er gerst. Žaš er žį sem viš gerum mistök. Ef viš įttum okkur ekki į aš mistök okkar voru mistök, og endurtökum žau, erum viš žį ekki ill?
 
Illskan sprettur upp bęši ķ heilbrigšum og spilltum samfélögum. Einhvern veginn viršist illskan vera sjįlfsagšari žar sem spillingin er meiri. En ķ heilbrigšu samfélagi, žar sem spilling fęr ekki aš skjóta rótum, veršur illskan meira įberandi og erfišari višfangs, enda engar aušveldar lausnir til į illsku ķ samfélagi sem gerir ekki rįš fyrir henni.
 
Sjįlfsagt er mörgum spurningum ósvaraš ķ žessari stuttu hugleišingu um forsendur vošaverkana ķ Śtey fyrir įri og Bandarķkjunum fyrir fįeinum dögum, en ég er viss um aš svariš er ekkert einfalt. Ķ mörg žśsund įr hefur mannvonska, grimmd, og hrein illska veriš mannkyninu rįšgįta, sem engin vķsindi eša fręši geta svaraš endanlega.

Į aš žagga nišur ķ óžęgilegum röddum eins og Snorra ķ Betel og blašamönnum Vikunnar?

Ķslensk stjórnvöld og réttarkerfi viršast ekki įtta sig į ešli mįlfrelsis. 
 
Tvęr blašakonur Vikunnar voru sakfelldar fyrir aš hafa rétt eftir višmęlendum sķnum og birta žaš į prenti. Mannréttindadómstóll hefur komist aš žeirri nišurstöšu aš žessi dómur er į skjön viš mannréttindi. 
 
Manni er vikiš śr kennarastarfi fyrir aš telja og skrifa um skošun sķna um samkynhneigš, sem viršist į skjön viš ķslenskan rétttrśnaš. Ég get ekki skiliš aš žessi skošun réttlęti brottvikningu, žó aš hśn viršist strķša gegn pólitķskri réttsżni Ķslendinga įriš 2012. Mig grunar aš žessi ašför aš Snorra verši tślkuš sem brot į mannréttindum af sama mannréttindardómstóli.
 
Mannréttindasįttmįli sameinušu žjóšanna fjallar um tjįningarfrelsiš sem naušsynlegan rétt, aš viš höfum öll rétt til aš hugsa og tjį skošanir okkar, sama hverjar žęr eru, og sama žó aš skošanir okkar séu óvinsęlar, žį į ekki aš vera hęgt aš snśa žeim nišur meš lögum, svo framarlega sem aš žessar skošanir séu ekki beinlķnis hęttulegar öryggi manneskju eša hópi. Og žį į ég ekki viš hvort aš žęr sęri tilfinningar einhverra śt ķ bę.
 
Žaš er mikilvęgt aš virša rétt hvers og eins til aš hafa eigin skošanir og tjį žęr, hversu ljótar og andstyggilegar manni getur žótt žęr, žvķ aš žaggašar skošanir, séu žęr ljótar og andstyggilegar, grassera miklu betur žegar žęr fį aš krauma undir nišri en žegar žęr eru beinlķnis tjįšar og gagnrżndar.
 
Žaš er mikilvęgt aš leyfa óžęgilegum röddum aš komast aš. Óžęgileg gagnrżni getur stušaš okkur til aš hugsa mįlin upp į nżtt. Įn slķkrar gagnrżni nęr heimskan aš skjóta rótum. Gagnrżni getur ekki blómstraš įn žess aš allar hlišar mįlsins fįi aš heyrast. 
 
Žurfum viš ekki frekar aš hugsa um žaš sem viš heyrum og upplifum, frekar en aš śtiloka žaš sem viš heyrum og upplifum? 

Er góšmennskan aš hverfa śr heiminum?

Ķ dag hitti ég manneskju sem yfirleitt er kįt, glöš og svolķtiš hįvęr. Ég spurši hana hvernig hśn hefši žaš. Hśn leit į mig, žögul. Depuršin blikaši ķ augum hennar. Ég settist nišur og hlustaši.
 
Eftir samtališ sagši hśn:
 
"Veistu hvaš? Žś ert eina manneskjan sem spyr mig hvernig ég hef žaš, enginn annar gerir žaš, og ég finn aš žś meinar žaš. Žakka žér fyrir."
 
Mér fannst žetta frekar óhugnanlegt hrós. Getur veriš aš fólk almennt sé svo sinnulaust gagnvart nįunganum? Er einhver samfélagslegur sjśkdómur aš herja į okkur, aš éta okkur innanfrį, eitthvaš sem segir okkur aš betra sé aš skipta sér ekki af öšru fólki frekar en aš sżna umhyggju?
 
Samfélög hafa stofnanir sem eiga aš verja góšmennskuna, styšja viš sišferšilega gott lķf, aš viš hugsum hvert um annaš. Yfirleitt eru žetta trśarstofnanir, enda viršast ašrar stofnanir meš tķmanum verša aš einhvers konar vélum žar sem starfsmenn sinna skyldum sķnum vélręnt frekar en meš alśš. Kannski žaš sé ekki rétti leišin til aš styšja viš góšmennsku.
 
Ętli sé hęgt aš kenna fólki aš vera gótt viš nįungann? Er žaš lęrdómur sem nśtķmamašurinn kęrir sig um? 
 
Er góšmennskan kannski ķ hęttu? 

Hver er munurinn į herskįrri gagnrżni og gagnrżnni hugsun?

Ekki ašeins į žessu bloggi, heldur ķ umręšum vķšs vegar um vefinn, og ķ samfélaginu, bęši žvķ ķslenska og alžjóšlega, viršast tvęr ólķkar merkingar vera lagšar ķ hugtakiš gagnrżni. Önnur merkingin viršist lķta į gagnrżni sem einhvers konar herskįan ķžróttaleik, žar sem einn keppandi eša liš er gegn öšrum keppanda eša öšru liši. Žannig snżst kappręšan um žaš hver er meira sannfęrandi og į endanum veršur einhver aš vera nśmer eitt: sigurvegari kappręšunnar. Hin merking gagnrżnihugtaksins, er mér meira hugleikin, en žį er gagnrżnin mikilvęgur žįttur ķ samręšu žar sem sannleika mįlsins er leitaš.  

Afskręmi mįlefnalegrar umręšu į sér staš žegar aš minnsta kosti einn ašili ķ samręšunni er herskįr, žar sem žeir sem umręšan er tekin ķ gķslingu og ekki gefist upp fyrr en ašrir eru komnir į žeirra skošun, eša gefast upp į aš ręša mįlin į žeirra kappręšuforsendum. Žį telja hinir herskįu gagnrżnendur sig sjįlfsagt hafa sigraš ķ umręšunni, eins og žaš aš geta haldiš ķ sér andanum lengur en hinn geri viškomandi aš fiski. Vandinn er sķfellt sį aš ķ slķkri tegund gagnrżni hefur gagnrżnandinn vališ sķna skošun og įkvešiš aš verja hana, frekar en aš leita skošunarinnar meš gagnrżnni ašferš. Žannig er kappręšumašurinn viss um réttmęti eigin skošunar, en gagnrżni hugsušurinn er žaš ekki, og įttar sig į aš óvissa getur veriš nęr sannleikanum en fullvissa. 

Herskį gagnrżni žarf aš vera vel römmuš inn til žess aš hśn fari ekki śr böndunum. Gagnrżnin hugsun, aftur į móti, gerir śt į aš rannsaka forsendur hugtaka, fullyršinga og hugmynda, og finni hśn galla, reynir hśn aš lżsa gallanum af nįkvęmni og alśš, og žar aš auki reynir hśn aš finna forsendur gallans og hvort ašrar betri leišir séu hęfar. Gagnrżnin hugsun er ekki skeytingarlaus gagnvart einum eša neinum, og er nįkvęmlega sama hvort hśn sé sannfęrandi eša ekki, žar sem leišarljós hennar er aš leita sannleikans.

Öfgamenn eiga žaš sameiginlegt aš žeir beita sjaldan gagnrżnni hugsun, žvķ aš slķk hugsun krefst žess aš viškomandi setji sig ķ spor annarra ašila, gerir rįš fyrir žeim möguleika aš žeir hafi rangt fyrir sér, en ķ hugum öfgamanna eru alltaf einhverjir andstęšingar į kreiki, og einhverjir įheyrendur, sem žarf aš sannfęra um hvor ašilinn hefur réttara fyrir sér. Ķ žaš minnsta man ég ekki eftir einu einasta atviki žar sem öfgamašur taldi sig ekki eiga andstęšing eša andstęšinga.


Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband